DEĞİŞMEKTEN KORKAN, KAYBETMEKTEN KORKUYOR!
Yeni bir işe başlamak, alışkanlıkları değiştirmek, farklı bir yaşam kurmak ya da yıllardır sürdürülen bir davranıştan vazgeçmek... Değişim, çoğu insan için yeni fırsatlar kadar kaygıları da beraberinde getiriyor. Çünkü alışılmış düzenin dışına çıkmak, neyle karşılaşılacağının bilinmediği bir sürece adım atmak anlamına geliyor. Bu nedenle insanlar bazen kendilerine iyi gelmeyen koşulları bile değiştirmek yerine mevcut düzenlerini korumayı tercih ediyor. Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, değişime direnç göstermenin arkasında çoğu zaman belirsizlik korkusu ve güven ihtiyacının bulunduğunu belirtiyor. Tarhan'a göre düşünce katılığı ve zihinsel esneklik eksikliği, kişinin yeni koşullara uyum sağlamasını zorlaştırıyor.
BELİRSİZLİK KORKUSU DEĞİŞİMİ ENGELLİYOR
Değişimden kaçınan insanların çoğu zaman alıştıkları düzenin bozulmasından endişe duyduğunu belirten Tarhan, yeniliğin beraberinde getirdiği belirsizliğin herkes tarafından aynı şekilde karşılanmadığına dikkat çekiyor: “Değişmek istemeyen insanların arka plan korkuları vardır. Genellikle bu kişilerde düşünce katılığı olan, yani inatçı kişilik özellikleri vardır. Zihinsel esneklikleri zayıftır. Kendilerini güvende hissetmek isterler. Değişim demek bir risktir. Bazı insanlar belirsizliği yönetemezler, belirsizliğe tahammül edemezler. Belirsizliği yönetebilmek zaten bir beceridir.”
Değişime direnç yalnızca bireysel hayatta değil, iş dünyasında da kendini gösteriyor. Özellikle geçmişte başarılı olmuş şirketlerin yeni koşullara uyum sağlamakta zorlanabildiğini belirten Tarhan, başarının zamanla bir tür körlüğe dönüşebildiğini ifade ediyor. Alışılmış yöntemlerle başarıya ulaşan yöneticiler, değişen piyasa koşullarına rağmen aynı yöntemleri sürdürmek isteyebiliyor. Bu durum, yeni kuşaklarla çatışmalara ve işletmelerin gelişiminin yavaşlamasına yol açabiliyor.
YERİNDE SAYMAK GERİYE GİTMEK ANLAMINA GELİYOR
Değişimin hayatın kaçınılmaz bir gerçeği olduğunu vurgulayan Tarhan, bu durumu Herakleitos'un “Bir ırmağa iki defa girilmez” sözüyle açıklıyor. Aynı görünen koşulların bile zaman içinde değiştiğini belirten Tarhan, insanların da bu değişime uyum sağlaması gerektiğini söylüyor. Hayatı bisiklet kullanmaya benzeten Tarhan, “Hayat bisiklet kullanmak gibidir. Bisikleti durdurursanız devrilirsiniz. Çok hızlı kullanırsanız yine takla atarsınız ama belli bir tempoda kullanmak gerekiyor. Hayatta da devamlı ilerlemek, devamlı yeni şeyler öğrenmek gerekiyor. Bunu yapmadığınız zaman yerinizde kalmazsınız, gerilersiniz” değerlendirmesinde bulunuyor.
DEĞİŞMEK İÇİN MOTİVASYON BEKLEMEYİN
İnsanların yeni bir karar aldıklarında çoğu zaman harekete geçmek için uygun zamanı veya yeterli motivasyonu beklediğini belirten Tarhan, bunun ertelemeyi besleyen bir yaklaşım olduğunu ifade ediyor. Değişimin büyük kararlarla değil, küçük ve somut adımlarla başlayabileceğine işaret eden Tarhan, hedeflerin ölçülebilir biçimde belirlenmesini öneriyor: “Motivasyonu beklemek gerekir düşüncesi yanlış. Küçük adımlarla başlamak gerekir. Motivasyon sonradan geliyor çünkü. Hedef somut olmalı. ‘Şu gün, şu saatte şunu yapacağım’ tarzında somut hedef koyacak kişi. Bugün yüzde 1 de olsa bir şey yapacak.”
'BEN BÖYLEYİM, DEĞİŞMEM' TUZAK OLABİLİR
Değişime direnç, yakın ilişkilerde de önemli sorunlara neden olabiliyor. Özellikle “Ben böyleyim, beni böyle kabul et” yaklaşımının bazen karşı taraf üzerinde hâkimiyet kurmak amacıyla kullanılabildiğini belirten Tarhan, bu söylemin her durumda aynı anlama gelmediğinin altını çiziyor: “Ben böyleyim, ben değişmem, beni böyle kabul et demek bir tuzaktır. Karşı taraf üzerinde hâkimiyet kurmak için söylenen bir şeydir, bir yönü bu. Diğer yönü de değişmek emek, yatırım ve çaba gerektiriyor. Olduğu gibi kalmak ise hiçbir çaba gerektirmiyor.”
Tarhan, bu ifadenin kimi zaman kişinin kendisini savunma biçimi de olabileceğini belirtiyor. Ancak narsistik bir tutumla karşı tarafı kontrol etmek amacıyla kullanıldığında ilişkide güç mücadelesine dönüşebiliyor. İlişkilerde çözümün diğer kişiyi değiştirmeye çalışmak olmadığını vurgulayan Tarhan, bireyin öncelikle kendi davranışlarını sorgulaması gerektiğini söylüyor. “Bu ilişkinin düzelmesi için ben ne yapmalıyım?” sorusunun, karşı tarafın hatalarını sıralamaktan daha yapıcı bir başlangıç olabileceğine dikkat çekiyor.
BAKIŞI AÇINIZI DEĞİŞTİRİN
İnsanların yaşamlarında karşılaştıkları her olayı kontrol edemeyeceğini ancak bu olaylara verdikleri tepkileri değiştirebileceğini belirten Tarhan, bakış açısının yenilenmesini önemli bir psikolojik beceri olarak değerlendiriyor. Özellikle aile ve iş ilişkilerinde yalnızca anlık sorunlara odaklanmak yerine ortak geleceğin düşünülmesi gerektiğini ifade eden Tarhan, kişinin kendisine “Ailemiz, çocuğumuz veya iş yerimiz için doğru olan nedir?” sorusunu yöneltmesinin farklı çözüm yollarının önünü açabileceğini belirtiyor.
BEYİN HER YAŞTA YENİDEN ÖĞRENİYOR
İnsanların yaşlandıkça değişme kapasitesini kaybettiği yönündeki düşüncenin doğru olmadığını vurgulayan Tarhan, beynin nöroplastisite özelliği sayesinde yaşam boyunca yeni deneyimlere uyum sağlayabildiğini söylüyor: “İnsan beyni nöroplastik organdır. Devamlı değişiyor. Hiç değişmez diye bir şey yok. İnsan kaç yaşına gelirse gelsin, eğer yeni deneyimlere açıksa, farklı bakış açısına sahipse değişebilir.”
CESARET BAŞKA, DÜRTÜSELLİK BAŞKA
Değişim kararı alırken cesaret ile düşünmeden hareket etmeyi birbirinden ayırmak gerekiyor. İş değiştirmek, başka bir şehre taşınmak veya bir ilişkiyi sonlandırmak gibi önemli kararların yalnızca anlık duygularla verilmesi, sonradan pişmanlık yaratabiliyor. Tarhan, böyle durumlarda karar öncesinde durup düşünmenin önemini trafik lambası benzetmesiyle anlatıyor. Önce durmak, ardından seçenekleri değerlendirmek ve kararın olası sonuçlarını analiz etmek gerektiğini belirtiyor.
DEĞİŞİME ENGEL OLMAYIN
Değişim sürecinde ailelerin tutumu da belirleyici olabiliyor. Özellikle çocuklarının farklı kararlar almasını veya kendi yollarını çizmesini istemeyen ebeveynler, koruma içgüdüsüyle onların gelişimini sınırlayabiliyor. Tarhan, ailelerin çocuklarına yalnızca başarılı olduklarında destek vermek yerine, başarısızlık ihtimalinde de yanlarında olacaklarını hissettirmeleri gerektiğini belirtiyor: “Başarılı olursan yanındayız, başarılı olmazsan da yanındayız” yaklaşımının çocukların özgüven kazanmasına ve kendi kararlarının sorumluluğunu üstlenmesine yardımcı olabileceğini ifade ediyor.