Bir delinin ya da dahinin anatomisi: Neyzen Tevfik
Bodrum’da 24 Mart 1879’da dünyaya geldi. Emine Hanım ve Hasan Fehmi Bey'in ilk oğluydu. Adını Tevfik koydular. İleriki yıllarda Ahmet Şefik adında bir de erkek kardeşi olacaktı. Babası Hasan Fehmi Bey aslen Samsunluydu ve rüşdiye (orta okul) öğretmeniydi. Tevfik, henüz çocukken Bodrum Tepecik Camii’nin etrafındaki kahvehanede vakit geçirmeyi çok seviyordu. Çünkü buraya gelen dervişlerin üflediği ‘ney’ onun için bir tutku haline gelmişti. Babasından ney almasını istese de Hasan Fehmi Bey eğitimini olumsuz etkileyeceğini düşündüğü için bu teklifi önceleri kabul etmedi.
SARA NÖBETLERİ VE İSTANBUL
13 yaşındayken, babasının tayini ile birlikte İzmir Urla'ya taşındı, öğrenimine bir süre burada devam etti. O bir kere ‘ney’e sevdalanmıştı. Urla’da tanıştığı neyzen berber Kâzım'dan ders almaya başladı. 1893’te ise ilk sara nöbetini geçirdi. Tevfik’in, 7 yaşında Bodrum’dayken, kesilen kafaları sırık ucunda teşhir edilen eşkıyaların görüntüsünden dolayı ruhsal anlamda olumsuz bir şekilde etkilendiği ileri sürülür. Tevfik’in İstanbul hikayesini başlatan da bu sara nöbetleri olmuştu. Çünkü onun bu hastalığını kontrol altına almayı başaran tek kişi, İstanbul'da ‘Pepo’ isimli bir doktordu.
MEVLEVİHANE GÜNLERİ BAŞLIYOR
Doktor Pepo, hastalığına iyi geldiği için ‘ney’ üflemesine karışılmaması gerektiğini söylemiş ve ona bu konuda karşı çıkan kimse kalmamıştı. İzmir İdadisi'ne (Lisesi) gönderilse de yeniden nükseden sara nöbetleri yüzünden eğitimini bir kez daha yarıda bıraktı. Bu süreçte İzmir Mevlevihane’sine giderek kendini iyiden iyiye neyine verdi. İstibdat Dönemi’ydi ve İzmir de o zamanlar bir sürgün yeriydi. Bu nedenle Mevlevihane aydınların uğrak yeri haline gelmişti. Tevfik; Tokadizade Şekip, Şair Eşref ve Ruhi Baba gibi ünlü isimlerle de İzmir Mevlevihane’sinde tanışacaktı.
MEHMET AKİF ERSOY’LA DOSTLUĞU
Bu isimlerden Türkçe, Arapça ve Farsça dersleri alırken Şair Eşref’ten de hicvi öğrendi. 13 Mart 1898'de, Muktebes dergisinde ilk şiiri yayımlanacaktı. 19 yaşında bu kez eğitim için gitti İstanbul’a… Fethiye Medresesi'nde okuyordu ama Galata ve Yenikapı Mevlevihanelerinden çıkmıyordu. Tam da bu sıralarda ileride İstklal Marşı’nı yazacak Mehmet Âkif Ersoy'la tanıştı. Akif’ten; Fransızca, Arapça ve Farsça dersleri aldı. O da Mehmet Akif’e ney üflemeyi öğretiyordu.
SOHBETLERİN ARANAN İSMİ OLDU
Tevfik artık iyi bir neyzendi ve ‘Neyzen Tevfik’ olarak biliniyordu. Sadece Mehmet Akif ile değil; Uşakizade Halit Ziya, Ahmet Rasim, Tevfik Fikret, Tanburi Cemil, Yunus Nadi, Udi Nevres ve Hacı Arif Bey gibi isimlerle de aynı ortamlarda bulunuyordu. Neyzen Tevfik, 1900 yılında bir plak da doldurdu. Kayıtlar esnasında çok alkollü olduğu öne sürülen Neyzen’in 100 kadar plağı piyasaya sürüldü. Neyzen Tevfik; saray çevresine, köşk ve yalı sohbetlerine davet edilen bir isim haline gelmişti.
NEYZEN TEVFİK TUTUKLANIYOR
Ancak hayat tarzı nedeniyle 1901'de medreseden ayrılmak zorunda kaldı. Sonradan Şeyhülislam olacak Musa Kazım Efendi, Neyzen’i derslerine kabul etti. Musa Kazım Efendi sayesinde de Şair Şeyh Vasfi, Ahmet Mithat Efendi, Muallim Naci gibi yazar ve şairlerle tanıştı. Medreseden ayrıldıktan sonra Fatih'teki Şekerci Han ve Çukurçeşme'deki Ali Bey Hanı'nda kaldı. Sirkeci'de, İstasyon Gazinosu ve Güneş Kıraathanesi'nde istibdata karşıtı konuşmalar yaptı ve jurnallenerek gözaltına alındı. 15 gün sonra salındı. Bu olayın ardından kendisini takip eden hafiyeler dolayısıyla arkadaşlarına zarar vermemek için, Beyoğlu meyhanelerinde vakit geçirmeye başladı.
ŞAİR EŞREF’LE MISIR’A GİDİYOR
1902 yılında Bektaşi olmaya karar verdi ve mezhebini değiştirdi. Mevlihanelerden çok Sütlüce Bektaşi Tekkesi'ne gidiyordu artık. İstibdat Dönemi baskılarının iyice artmasıyla, Şair Eşref’le birlikte 13 Ocak 1902’de bindikleri ‘Mesajeri’ isimli vapurla Mısır'ın yolunu tuttular. Bu yeni coğrafyada açtığı Neyzenler Kahvehanesi’ni işletti ve yine bu dönemde yeni plaklar doldurdu. Bir gün alkolün de etkisiyle tabancasını ateşlediği için yargıç karşısına çıktı. Duruşmadaki tutumları nedeniyle altı ay hapse mahkûm oldu ama bir buçuk ay sonra özgürlüğüne kavuştu. Mısır’da iki ay kadar Feride adında Lübnanlı bir kadınla birlikte yaşadı.
NEYZEN TEVFİK İSTİBDAT YILLARI
Bu dönemde, Abdülhamid’in ağzından okuduğu Bir Nutk-ı Hümâyun hicvi yüzünden tutuklanmak istendi ancak kurtuldu. Sonrasında ‘Türk Aydınlarının Mısır Hidivi Hakkındaki Düşünceleridir’ başlıklı yazısı gazetelerde yayımlanınca kesinlikle tutuklanması hakkında karar verildi. Bektaşi ‘Kaygusuz Sultan Tekkesi’ne sığındı ve bir süre kaldıktan sonra Meşrutiyet’in tekrar ilanıyla İzmir'e dönüş yaptı. Yine de İstanbul’dan kopamadı. 8 Ağustos 1908'de Çemberlitaş'ta bir hana yerleşti. Ferah Tiyatrosu'nda ‘Sabah-ı Hürriyet’ adlı oyunu izlemeye gittiğinde oyunun yasaklandığını öğrendi ve bunun üzerine yaptığı konuşma yüzünden kısa bir süre sonra serbest bırakılmak üzere tutuklandı.
CEMİLE HANIM’LA EVLİLİĞİ
1910 yılında Cemile Hanım ile evlendi. Evlilik uzun sürmedi. Kayınbabası Cemile Hanım ve Leman adını verdiği kızını da alıp götürdü. I. Dünya Savaşı'nda Muhtar Paşa'nın emrinde mehterbaşı olarak görev yaptı. Tevfik, Muhtar Paşa ile sürekli tartışıp görevini bıraksa da hep geri döndü. Geçirdiği sara nöbetleri ve yüksek alkol tüketimi nedeniyle bundan sonra da sıklıkla gideceği Toptaşı Tımarhanesi (Bimarhane-i Valide-i Atik) ve Zeynep Kamil Hastanesi'nde tedavi görmeye başladı. Bir süre sonra eski arkadaşı Mehmet Âkif Ersoy'u ziyaret için Mısır'a geçti ve bir yıla yakın bir süre kaldıktan sonra geri döndü. 1930'larda İstanbul Valisi Muhittin Üstündağ'ın yardımıyla parasal anlamda destek olması için konservatuvarda görevlendirilerek kendine maaş bağlandı.
BAKIRKÖY YILLARI VE ÖLÜMÜ
1940'larda yine valinin onayı ve doktorları Mazhar Osman ve Rahmi Duman’ın yardımı ile Bakırköy Akıl Hastanesi'nde 21 no'lu koğuşa yerleşti. 9 Mart 1946 tarihinde basın yararına bir konser verdi. İhsan Ada, sonunda 1949 yılında, onun gözetimi altında, eserlerini Azâb-ı Mukaddes adı altında kitaplaştırdı. 1950'de ‘Onu Affettim’ ve sonra ‘Ağlayan Şarkı’ adındaki iki filmde rol aldı. Arkadaşlarının ısrarı üzerine, ölümünden önceki son yılı olan 1952'de Şehir Komedi Tiyatrosu'nda jübilesini yaptı. 28 Ocak 1953'te ölümünün ardından Beşiktaş'taki Sinan Paşa Camii'nde cenaze namazı kılındı. Civardaki cadde ve sokakları dolduran profesörler, memurlar ve bazı ileri gelenlerin yanında kendilerine çeki düzen vermeye çalışmış sarhoşlar ve sokak serserilerinden oluşan büyük bir kalabalığın eşliğinde Barbaros Bulvarı'ndan geçerek ebedi istirâhâtgâhına ulaştırıldı. Neyzen Tevfik bugün Kartal Merkez Mezarlığı'nda yatmaktadır.
Neyzen Tevfik bugün Kartal Merkez Mezarlığı'nda yatmaktadır.
KARDEŞİ BİR BİLİM İNSANIYDI!
Tevfik'e, anılarına ve eserlerine sahip çıkan, büyük önem veren ve ansiklopedilerde adının yer almasında büyük pay sahibi olan kardeşi Şefik Bey sığır vebası, tavuk kolerası aşısı, antraktsa teşhis çiçek aşısı ve Anadolu keçilerinin plöro-paömonisi konularında çalışmalar yapmış bir bakteriyologdu.
ATATÜRK VE NEYZEN BULUŞMASI
Ünlü gazeteci ve yazar Soner Yalçın, Atatürk ve Neyzen Tevfik’in Çankaya Köşkü’ndeki buluşmasını şöyle anlatır:
Atatürk, bir gün taşlama ustası Neyzen Tevfik’i Çankaya Köşkü’ne davet etti. Sohbet sırasında Atatürk şöyle dedi: “Senin çok fazla içki içtiğini söylüyorlar; ne kadar içersin?” Neyzen Tevfik, “İki tane kiloluk rakı içerim” dedi. “Nasıl içersiniz” diye sordu Atatürk. “Canım ne isterse; susuz, mezesiz…” Neyzen Tevfik’e iki kiloluk rakı geldi. “İki kiloluk içerim ama böyle içmem” dedi Neyzen. Nasıl içerdi? İstediği üzerine masaya kocaman bir emaye kase getirildi. Neyzen, iki kiloluk rakıyı kaseye boşalttı. Ardından, bir somun ekmek ve irice bir kaşık istedi. Neyzen Tevfik, ekmeği lokma lokma koparıp kasedeki rakının içine bastırdı. Ve lokmalar rakıyı iyice çektikten sonra çalakaşık yemeye başladı! İçki, aş’tı, ekmek’ti… Sonra, Neyzen Tevfik’in ney üflemesini nefes almadan dinlediler.
+
“ABDÜLHAMİT’İN AĞZINDAN BİR NUTK-İ HÜMÂYÜN
(Abdülhamit’in ağzından bir nutuk)
Kal’a-i asâr-ı zulme verdim istihkâm-ı tam
(Yıllarca zulme tam destek verdim)
Ettim istibdât ile tarihe ibkaay-ı nâm
(Tarihe zulmüm ile adımı yazdım)
Öyle tarsin eyledim olsa cihân zir-ü zeber
(Öyle kuvvetli yaptım ki, dünya altüst olsa)
Attığım üss-i mezalim haşredek eyler devam
(Attığım zulüm temeli kıyamete kadar devam eder)
Ben o cellâdım vatanda açtığım her yârenin
(Ben öyle bir celladım ki, açtığım her yaranın)
İltihabı bir zaman etmez kabul-i iltiyâm.
(O tedavi olmaz yaralar iyileşmeyi kabul etmez)